สนธิสัญญาภาษีซ้อนของไทย — ใช้ลดภาษีต่างประเทศได้แค่ไหน

ในช่วงหลังปี 2567 เป็นต้นมา นักลงทุนไทยที่ถือหุ้นหรือกองทุนต่างประเทศต้องเผชิญกับคำถามที่ซับซ้อนขึ้นอีกระดับ ไม่ใช่แค่ “เสียภาษีที่ไหน” แต่คือ “เสียซ้ำหรือเปล่า” เพราะเงินที่โอนกลับประเทศอาจถูกหักภาษี ณ ที่จ่ายจากต้นทางมาแล้วหนึ่งชั้น แล้วยังต้องรวมเป็นเงินได้ที่ต้องยื่นในไทยอีก

คำตอบสำหรับคำถามนี้มักอยู่ใน สนธิสัญญาภาษีซ้อน (Double Tax Agreement — DTA) ซึ่งไทยได้ทำไว้กับประเทศคู่ค้าหลักถึง 61 ประเทศ ตั้งแต่สหรัฐอเมริกา สหราชอาณาจักร สิงคโปร์ ไปจนถึงเยอรมนีและญี่ปุ่น สนธิสัญญาเหล่านี้ไม่ได้ยกเว้นภาษีโดยสมบูรณ์ แต่สร้างกลไกสำคัญ 2 อย่างที่นักลงทุนระยะยาวควรเข้าใจ ได้แก่ การลดอัตราหัก ณ ที่จ่ายที่ต้นทาง และการนำภาษีที่จ่ายไปแล้วมาเป็นเครดิตในไทย

DTA คืออะไร และไทยมีกับใครบ้าง

สนธิสัญญาภาษีซ้อนคือความตกลงระหว่างรัฐบาลสองประเทศ เพื่อกำหนดว่าเมื่อบุคคลหรือนิติบุคคลมีรายได้ข้ามพรมแดน จะให้สิทธิการเก็บภาษีแก่ฝ่ายใด หรือแบ่งกันเก็บในสัดส่วนเท่าไหร่ กรมสรรพากร เปิดเผยว่าไทยมี DTA ที่มีผลใช้บังคับกับ 61 ประเทศ (ข้อมูล ณ ปี 2568) ครอบคลุมทั้งตลาดหุ้นหลักที่นักลงทุนไทยใช้บ่อย เช่น สหรัฐฯ สหราชอาณาจักร สิงคโปร์ ออสเตรเลีย แคนาดา ฝรั่งเศส และเยอรมนี

สาระสำคัญของ DTA สำหรับนักลงทุนรายย่อยมักอยู่ใน 3 หมวดรายได้:

• เงินปันผล (Dividends) — กำหนดอัตราสูงสุดที่ประเทศต้นทางหักได้
• ดอกเบี้ย (Interest) — เช่นเดียวกัน
• กำไรจากการขายหลักทรัพย์ (Capital Gains) — บางสนธิสัญญาให้สิทธิเก็บเฉพาะที่ผู้มีถิ่นที่อยู่

โดยทั่วไปอัตราในสนธิสัญญามักต่ำกว่าอัตรา withholding ในประเทศนั้นๆ เช่น สหรัฐฯ ปกติหัก 30% บนเงินปันผลของนักลงทุนต่างชาติ แต่ภายใต้สนธิสัญญา US-Thailand ลดลงเหลือ 15% หรือ 10% ขึ้นอยู่กับสัดส่วนการถือครอง ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมการยื่น W-8BEN จึงสำคัญสำหรับนักลงทุนไทยที่ถือหุ้น US

กลไก 2 อย่างที่ DTA มอบให้

การเข้าใจ DTA ต้องแยกกลไกออกให้ชัด เพราะสองอย่างนี้ทำงานคนละจุด:

กลไกที่ 1 — ลดอัตราหัก ณ ที่จ่าย (Reduced Withholding Rate)

เมื่อบริษัทในต่างประเทศจ่ายเงินปันผลให้ผู้ถือหุ้นที่เป็นผู้มีถิ่นที่อยู่ในไทย ประเทศต้นทางสามารถหักภาษีได้ไม่เกินอัตราที่กำหนดใน DTA ผู้ลงทุนต้องแสดงหลักฐานว่าตนมีถิ่นที่อยู่ในไทย (Tax Residency Certificate) ให้แก่ผู้จ่ายหรือโบรกเกอร์ มิฉะนั้นประเทศต้นทางจะใช้อัตราปกติซึ่งสูงกว่า

กลไก 2 — เครดิตภาษีต่างประเทศ (Foreign Tax Credit)

เมื่อรายได้นั้นถูกนำเข้ามาในไทยแล้วต้องรวมในการยื่น ภ.ง.ด.90 ภาษีที่จ่ายไปแล้วในต่างประเทศสามารถนำมาหักลดหย่อนจากภาษีที่คำนวณได้ในไทย ทำให้ไม่ต้องจ่ายซ้ำ ตามมาตรา 50 ทวิ แห่งประมวลรัษฎากร โดยวงเงินเครดิตจะไม่เกินภาษีที่พึงเสียในไทยบนรายได้ก้อนนั้น

สถานการณ์หลัง ป.161/162 — DTA สำคัญกว่าเดิม

ก่อนปี 2567 คนไทยที่โอนกำไรจากต่างประเทศกลับคืนในปีถัดไปมักไม่ต้องเสียภาษีในไทย แต่ภายหลังคำสั่งกรมสรรพากร ป.161/2566 และ ป.162/2566 ที่มีผลตั้งแต่ 1 ม.ค. 2567 เงินได้ต่างประเทศทุกบาทที่นำเข้าในปีใดต้องรวมเป็นเงินได้ในปีนั้น ไม่ว่าจะได้มาเมื่อไหร่

การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้ DTA มีคุณค่าเพิ่มขึ้นชัดเจน เพราะ:

1. ผู้ลงทุนที่ถือหุ้นในประเทศที่ไทยมี DTA ด้วย จะสามารถนำภาษีหัก ณ ที่จ่ายที่ต้นทางมาเป็นเครดิตเมื่อยื่น ภ.ง.ด.90 ได้
2. หากประเทศนั้นๆ ให้สิทธิ exclusive taxing right แก่ประเทศถิ่นที่อยู่ (ไทย) รายได้นั้นอาจได้รับยกเว้นจากการถูกหัก ณ ที่จ่ายในต่างประเทศเลย
3. สำหรับนักลงทุนที่ถือ LTR visa ซึ่งได้รับยกเว้นตาม ป.162 มาตรการ DTA ยังคงมีประโยชน์สำหรับรายได้ที่ไม่เข้าเงื่อนไข LTR

ตัวอย่างในทางปฏิบัติ: นักลงทุนไทยที่รับเงินปันผลจากหุ้น US ผ่าน IBKR แล้วโอนกลับไทย โดยปกติจะถูกหัก 15% (หากยื่น W-8BEN แล้ว) เมื่อรวมเงินปันผลในภ.ง.ด.90 และคำนวณภาษีบุคคลธรรมดาในไทย สมมติว่าภาษีที่คำนวณได้คือ 20% เขาจะต้องจ่ายเพิ่มแค่ส่วนต่าง 5% ไม่ใช่ 20% เต็ม

เงื่อนไขที่ต้องตรวจให้ครบก่อนใช้สิทธิ์

สนธิสัญญา DTA ไม่ได้บังคับใช้อัตโนมัติ มีเงื่อนไขที่ต้องเตรียมไว้:

ด้านถิ่นที่อยู่: ต้องเป็น “ผู้มีถิ่นที่อยู่” (Tax Resident) ในไทย ซึ่งหมายถึงอยู่ในไทยรวมกัน 180 วันขึ้นไปในปีภาษีนั้น

ด้านเอกสาร: บางประเทศต้องการ Certificate of Residence ออกโดยกรมสรรพากรไทยก่อนโบรกเกอร์หรือผู้จ่ายจะใช้อัตราลด สามารถยื่นขอได้ที่สำนักงานสรรพากรพื้นที่

ด้านประเภทรายได้: DTA แต่ละฉบับครอบคลุมรายได้ต่างชนิดกัน บางฉบับยกเว้น capital gain บางฉบับไม่ยกเว้น ต้องอ่านสนธิสัญญาของแต่ละประเทศโดยตรง

ด้านเครดิตภาษี: วงเงินเครดิตสูงสุดไม่เกินภาษีที่พึงเสียในไทยสำหรับรายได้ก้อนนั้น หากภาษีต่างประเทศสูงกว่าภาษีไทย ส่วนเกินนั้นไม่สามารถนำไปหักในปีอื่นได้ตามกฎหมายปัจจุบัน

ตัวอย่างอัตรา DTA ที่นักลงทุนไทยเจอบ่อย

ตามข้อมูลจาก Forbes & Partners และเอกสารสนธิสัญญาของ กรมสรรพากร:

อัตราในตารางเป็นอัตราสูงสุดตามสนธิสัญญา อัตราจริงอาจต่ำกว่าหากถือหุ้นในสัดส่วนที่กำหนด ตรวจสอบสนธิสัญญาฉบับเต็มที่ rd.go.th ก่อนยื่นเสมอ

สิ่งที่ DTA ทำไม่ได้ — ความเข้าใจผิดที่พบบ่อย

ในประสบการณ์ของนักวางแผนภาษี มีความเข้าใจผิดเกี่ยวกับ DTA อยู่หลายข้อที่ควรระบุให้ชัด:

DTA ไม่ได้ยกเว้นภาษีทั้งหมด — มันแค่กำหนดว่าใครเก็บได้เท่าไหร่ ไม่ใช่ “ไม่ต้องเสียภาษีเลย”

DTA ไม่ได้ครอบคลุมกำไรจากคริปโต — เงินดิจิทัลไม่ได้อยู่ในนิยามของรายได้ที่ DTA คุ้มครองในส่วนใหญ่ของสนธิสัญญาไทย

DTA ไม่ช่วยถ้าโบรกเกอร์หักไปแล้วก่อนที่คุณแจ้ง Tax Residency — หากโบรกเกอร์ไม่ทราบว่าคุณเป็น Thai resident อาจหักอัตราปกติไปแล้ว ต้องขอคืนเองที่ต้นทาง

DTA ไม่ได้บังคับใช้กับ ETF ในบางกรณี — ETF ที่จดทะเบียนในประเทศที่ 3 (เช่น UCITS ETF ใน Luxembourg ที่ถือหุ้น US) อาจมีชั้นภาษีซ้อนที่ DTA ไทย-US ไม่ได้ช่วยโดยตรง

การบันทึกข้อมูลและการยื่นที่ต้องทำก่อนฤดูภาษี

การใช้สิทธิ์เครดิตภาษีตาม DTA ต้องมีเอกสารประกอบที่ครบถ้วน:

• ใบยืนยันภาษีหัก ณ ที่จ่าย (Tax Withholding Certificate หรือ 1042-S สำหรับ US) จากโบรกเกอร์
• หลักฐานการโอนเงินกลับไทย พร้อมอัตราแลกเปลี่ยนวันที่โอน
• บันทึกการจำแนกประเภทรายได้ ว่าส่วนไหนคือ principal ส่วนไหนคือ capital gain / dividend (ตามหลัก ป.161/162)

การบันทึกรายการโอนเงินตลอดปีอย่างเป็นระบบทำให้ขั้นตอนนี้ไม่เครียดปลายปี แอปติดตามทรัพย์สินอย่าง Stack มีหน้า “บันทึกเงินโอน-รับกลับ” ที่ช่วย track ทั้งอัตราแลกเปลี่ยน ณ วันโอน การจำแนก principal/capital gain/dividend และสรุป ภ.ง.ด.90 ในที่เดียว ซึ่งช่วยลดเวลาในการรวบรวมเอกสารเมื่อถึงฤดูยื่นภาษี

สรุป — DTA คือเครื่องมือ ไม่ใช่ทางลัด

สนธิสัญญาภาษีซ้อนของไทยเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่มีประสิทธิภาพที่สุดสำหรับนักลงทุนระหว่างประเทศ แต่ต้องเตรียมเอกสาร เข้าใจเงื่อนไขของแต่ละสนธิสัญญา และรู้ว่าจะนำมาใช้ในจุดไหนของการยื่นภาษี การเพิกเฉยต่อ DTA อาจทำให้จ่ายภาษีซ้ำโดยไม่จำเป็น ในขณะที่การใช้ผิดหลักก็อาจนำไปสู่ภาษีค้าง

สำหรับบทความถัดไป เราจะลงรายละเอียดว่าเมื่อ DTA กำหนดอัตราหัก ณ ที่จ่าย — นักลงทุนไทยจะยื่นขอคืนส่วนต่างจากต่างประเทศได้อย่างไรในทางปฏิบัติ โดยเฉพาะกรณีของหุ้น US และยุโรปที่พบบ่อยที่สุด